Góc nhìn kết quả hướng nghiệp (hướng nghiệp và phân luồng) trong thực hiện chương trình giáo dục phổ thông 2018 – Nguyễn Minh Đăng Khôi
1. Mở đầu
Công tác hướng nghiệp và phân luồng học sinh trung học được xác định là một giải pháp chiến lược trong đổi mới giáo dục toàn diện. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai còn nhiều bất cập: tỷ lệ thất nghiệp, làm trái ngành, và thiếu việc làm ở thanh niên vẫn cao. Bài viết nhằm đánh giá kết quả thực hiện công tác hướng nghiệp theo Đề án 522/QĐ-TTg (2018–2025) và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả.
2. Thực trạng công tác hướng nghiệp và phân luồng
Dù đã có khung pháp lý đầy đủ, việc thực thi chưa đạt mục tiêu:
- Tỷ lệ thất nghiệp cao: Năm 2022, TP.HCM có 150.000 người mất việc, trong đó 46.000 người có trình độ đại học trở lên. Quý II/2024, hơn 1,3 triệu thanh niên (10,2%) không có việc làm và không học tập.
- Nhận thức xã hội sai lệch: Nhiều phụ huynh và học sinh vẫn xem đại học là “chuẩn thành công”, ít coi trọng học nghề, dẫn đến học lệch so với năng lực thực tế.
- Hạn chế trong nhà trường: Hoạt động hướng nghiệp còn hình thức, thiếu chiều sâu; chỉ khoảng 5% trường có nhân viên tư vấn tâm lý; giáo viên hướng nghiệp chủ yếu kiêm nhiệm, chưa được đào tạo bài bản.
- Thiếu công cụ đánh giá và kiểm tra năng lực: Học sinh chủ yếu làm các bài test trên mạng, thiếu độ tin cậy khoa học, dẫn đến chọn sai nghề.
3. Kết quả và động thái chính sách mới
Chương trình GDPT 2018 đã quy định rõ hoạt động trải nghiệm – hướng nghiệp (105 tiết/năm), song hiệu quả còn hạn chế. Một điểm sáng là Bộ GD&ĐT thành lập Ban Tham mưu về giáo dục hướng nghiệp (14/4/2025), thể hiện quyết tâm kiện toàn hệ thống, huy động sự tham gia của các chuyên gia, doanh nghiệp, và cộng đồng nhằm gắn giáo dục với nhu cầu nhân lực quốc gia.
4. Kiến nghị và giải pháp toàn diện
Tác giả đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm:
- Tích hợp phát triển 10 năng lực cốt lõi vào chương trình hướng nghiệp; xây dựng câu lạc bộ, dự án trải nghiệm thực tế, và hoạt động STEM giúp học sinh khám phá bản thân.
- Xây dựng bộ công cụ kiểm tra năng lực hướng nghiệp quốc gia, dựa trên đặc điểm học sinh Việt Nam và 10 năng lực cốt lõi trong chương trình GDPT 2018.
- Phát triển đội ngũ chuyên trách: đào tạo, bồi dưỡng định kỳ cho giáo viên và nhân viên tư vấn tâm lý trường học.
- Đổi mới phương thức giáo dục hướng nghiệp: sử dụng công nghệ, không gian trải nghiệm nghề nghiệp, mô phỏng thực tế; học sinh được “nhập vai nghề nghiệp” thay vì nghe lý thuyết.
- Đẩy mạnh truyền thông xã hội: thay đổi định kiến “chỉ đại học mới thành công”; tôn vinh học sinh học nghề thành đạt; tạo chiến dịch truyền thông quốc gia về giá trị của giáo dục nghề nghiệp.
5. Kết luận
Công tác hướng nghiệp và phân luồng là trụ cột để phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Tuy đã có chính sách và định hướng đúng, nhưng hiệu quả còn thấp do thiếu đồng bộ, nhân lực và nhận thức xã hội. Việc thành lập Ban Tham mưu hướng nghiệp năm 2025 là bước ngoặt quan trọng, mở đường cho một hệ sinh thái giáo dục nghề nghiệp hiện đại, nhân văn và thực tiễn hơn, phù hợp với sự phát triển kinh tế – xã hội Việt Nam giai đoạn mới.
Bài viết đã được công bố trong Tuyển tập công trình khoa học Hội thảo quốc gia mang tên “Năm năm triển khai thực hiện chương trình giáo dục phổ thông 2018 (2020-2025): Những vấn đề đặt ra và phương hướng khắc phục » do Hội Khoa học Tâm Lý-Giáo dục Việt Nam tổ chức ngày 29 tháng 8 năm 2025 tại Đồng Tháp, NXB Tri thức, Hà Nội 2025, tr.384-389)
