Điều khiến các bậc cha mẹ có con khuyết tật đau đáu nhất không phải là nỗi vất vả hiện tại, mà là câu hỏi day dứt: “Khi cha mẹ già đi, con sẽ sống ra sao?”. Tại Trung tâm Nghiên cứu và Ứng dụng Tâm lý – Giáo dục Ngọc Ân, câu hỏi ấy đang từng bước được giải đáp thông qua mô hình giáo dục đặc biệt toàn diện – nơi không chỉ dừng lại ở giáo dục can thiệp sớm, mà còn trao cho các em một nghề nghiệp để tự lập và sống cuộc đời có giá trị.
Khoảng trống sau cánh cửa trường học và nỗi day dứt của bậc sinh thành
Nhiều năm qua, giáo dục đặc biệt tại Việt Nam đã có những bước tiến dài khi ngày càng nhiều trẻ khuyết tật, tự kỷ được can thiệp sớm và hòa nhập môi trường học đường. Thế nhưng, khi những đứa trẻ ấy lớn lên, một khoảng trống lớn lại hiện ra. Rất nhiều thanh thiếu niên khuyết tật dù đã biết tự phục vụ, biết giao tiếp cơ bản nhưng lại thiếu kỹ năng lao động để bước vào đời. Không ít em đành quay trở lại cuộc sống khép kín, phụ thuộc hoàn toàn vào gia đình.
Nhận diện rõ “nút thắt” này, từ năm 2020, Trung tâm Ngọc Ân đã mở rộng tầm nhìn: Giáo dục không thể chỉ để hoàn thành một khóa can thiệp, mà phải chuẩn bị cho các em cả một cuộc đời. Trung tâm đã tiên phong xây dựng mô hình giáo dục đặc biệt toàn diện, kết hợp liền mạch giữa can thiệp sớm, kỹ năng sống, giáo dục chuyển tiếp và đặc biệt là đào tạo nghề. Đích đến cuối cùng không chỉ là sự “tiến bộ” trên lớp học, mà là năng lực sống độc lập và hòa nhập cộng đồng một cách bền vững.
Dạy nghề: Không bắt đầu từ khiếm khuyết, mà bắt đầu từ tiềm năng
Trong xưởng thực nghiệm hướng nghiệp không gian tĩnh lặng, một cậu thanh niên tự kỷ đang chăm chú đưa từng nét cọ tỉ mỉ để dát vàng lên chiếc bình gốm. Phía ngoài cửa, người mẹ lặng lẽ rơi nước mắt khi thấy đứa con từng quanh quẩn trong bốn bức tường nay có thể say mê làm việc hàng giờ đồng hồ.
Đó là một bức tranh tiêu biểu tại Ngọc Ân, nơi nghề nghiệp không đơn thuần là công cụ tạo ra sản phẩm, mà chính là “phương tiện giáo dục”. Thay vì áp đặt một khuôn mẫu và hỏi “Các em không làm được gì?”, Trung tâm tiếp cận bằng triết lý nhân văn: “Các em có khả năng làm tốt điều gì?”.
Hiện tại, Ngọc Ân tập trung vào ba nhóm nghề chủ lực: Oản nghệ thuật, Sắp lễ thủ công và Gốm dát vàng. Mọi công đoạn đều được chia nhỏ để phù hợp với năng lực cá biệt của từng em:
- Nếu học viên có sự khéo léo, tinh tế và khả năng tập trung cao, các em sẽ đảm nhận khâu dát vàng trên gốm hay trang trí oản.
- Nếu học viên cần rèn luyện tính trật tự và ngăn nắp, các em sẽ tham gia sắp xếp lễ thủ công.
- Với những em năng lực còn hạn chế, các thao tác đơn giản như chuẩn bị nguyên liệu, phân loại hay đóng gói cũng giúp các em đóng góp sức mình vào một dây chuyền chung.
Trong quy trình đó, không ai bị bỏ lại phía sau. Mỗi em đều tìm thấy vị trí của mình, học được sự kiên nhẫn, khả năng phối hợp nhóm và biết chịu trách nhiệm với công việc.
Trả lại sự tự tin và thay đổi góc nhìn của xã hội
Giá trị lớn nhất của mô hình hướng nghiệp tại Ngọc Ân không nằm ở những doanh thu hay những món đồ thủ công mỹ nghệ được trưng bày tại các hội chợ, diễn đàn quốc tế. Thành quả vĩ đại nhất chính là sự “lột xác” từ bên trong của những người yếu thế.
Mỗi chiếc bình gốm dát vàng, mỗi mâm lễ chỉn chu là minh chứng cho việc các em đã chiến thắng sự mặc cảm. Từ những cá nhân phải sống phụ thuộc, các em đã có ý thức lao động, biết tự hào về thành quả đôi bàn tay mình tạo ra và mang lại hi vọng to lớn cho gia đình.
Hành trình của Ngọc Ân mang một sứ mệnh lan tỏa mạnh mẽ: Thay đổi cách xã hội nhìn nhận người khuyết tật. Cộng đồng không còn nhìn các em bằng ánh mắt thương hại, mà bằng sự tôn trọng dành cho những người lao động chân chính. Trong những năm tới, Trung tâm định hướng tiếp tục hoàn thiện mô hình, mở rộng liên kết với doanh nghiệp và xã hội để tạo thêm nhiều sinh kế bền vững.
Tạo hóa có thể cướp đi của các em một vài sự hoàn thiện về thể chất hay trí tuệ, nhưng không ai sinh ra để trở thành gánh nặng. Khi được đặt vào một môi trường phù hợp, với những người thầy sẵn sàng tin tưởng, người khuyết tật hoàn toàn có thể tự viết tiếp cuộc đời mình bằng năng lực lao động và bằng chính phẩm giá cao đẹp của con người.
Sau đây là một số hình ảnh hướng dẫn học nghề cho các học viên tại Trung tâm Ngọc Ân.
Tin và ảnh: Trung tâm Nghiên cứu và Ứng dụng Tâm lý – Giáo dục Ngọc Ân (8-2026)
